یادداشت مهمان- الهه پهلوان، فعال محیط‌زیست : قریب به ۶۵۳ اصابت در تهران، به ۵۱ هزار واحد مسکونی آسیب زد و میلیون‌ها تن نخاله‌ی خطرناک تولید کرد. پیش‌بینی می‌شود نخاله‌های ساختمانی ناشی از جنگ تهران با تولید یک سال پسماند ساختمانی در شرایط عادی تهران برابری کند! این حجم نخاله با وجود زیرساخت‌های ناکافی بازیافت کشور و قوت گرفتن احتمال دفن غیراصولی، به دغدغه جامعه محیط‌زیست تبدیل شده است.

از طرفی استفاده از این معادن ارزشمند و بازیافت نخاله‌های ساختمانی، ضمن تأمین شن و ماسه و کاهش هزینه‌های ساخت، از منابع طبیعی محافظت کرده و زمینه‌ساز اشتغال پایدار می‌گردد. اما با توجه به زمان‌بر بودن ایجاد زیرساخت‌های داخلی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های بین‌المللی مانند کنوانسیون بازل و کمک‌های اضطراری سازمان ملل، بهترین و سریع‌ترین راهکار برای تجهیز سایت‌ها و مدیریت اصولی این پسماندهای خطرناک به نظر می‌رسد.

اگرچه مسکن از جمله نیازهای اساسی زندگی مردم است اما در کمال تاسف بخش قابل‌توجهی از خانه‌ها در جریان تجاوز به ایران تخریب شد. اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، منوچهر خواجه‌دلویی، رئیس بنیاد مسکن، عنوان کرد تعداد ۲ هزار واحد تجاری و مسکونی در شهرها و روستاهای کشور باید تخریب و بازسازی شوند. سهم شهر تهران از این تعداد در همان زمان به‌گفته‌ی علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، از مجموع ۵۱ هزار و ۱۱ واحد آسیب‌دیده، حدود 1‌هزار و ۷۹۱ واحد، عنوان شد اما این رقم در 29 تیرماه 1405به گفته سید علی شریفی معاون پیشگیری و کاهش خطر سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران به ۲ هزار و ۱۳۵ واحد رسید. این تمام ماجرا نیست و روی دیگر آن پسماند و آوارهای جنگی است.

داوود افشار، معاون خدمات شهری و امور خودرویی سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران نیز در خردادماه ۱۴۰۵ ضمن اشاره به تخلیه‌ی ۱۰ هزار تن پسماند در جریان جنگ ۱۲ روزه، حجم آوارهای ناشی از جنگ رمضان را نیز حدود 2 برابر آوارهای جنگ ۱۲ روزه بیان کرد! با این حال به نظر می‌رسد آمارها هنوز قطعی نیست، چرا که اظهارات متفاوتی در این زمینه به چشم می‌خورد. مثلا سعید تاجیک، رئیس کمیسیون انرژی و محیط زیست اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران عنوان کرده بود: برآورد می‌شود حدود ۱۰ میلیون تن نخاله ناشی از تخریب‌ها در شهر تهران ایجاد شده باشد! و یا دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی از حدود ۲.۴ تا ۳.۳ میلیون تن نخاله جنگی تا ۴ تا ۶ میلیون تن آوار در سراسر کشور، پیشتر برآورد کرده بود.

نخاله‌های جنگی از آنجایی که بسیار خطرناک هستند، برخی رسانه‌ها در وصف آن از عنوان “پسماندهایی که هنوز می‌جنگند” استفاده کرده‌اند چرا که این نخاله‌ها ترکیبی ناهمگن از مصالح ساختمانی، فلزات، ترکیبات شیمیایی و گاه بقایای مهمات عمل‌نکرده‌ می‌باشند که می‌توانند زنجیره‌ای از مخاطرات کوتاه‌مدت و بلندمدت ایجاد کنند. در تکمیل مطالب فوق باید گفت پیرامون مصالح ساختمانی، مسائل دیگری نیز وجود دارد.

مثلا عدم اهتمام به متریال و مصالح ساختمانی سازگار با محیط‌زیست و عدم دقت در پرتوزایی (مانند گرانیت، بتن و…) و یا استفاده از موادی همچون پشم شیشه که با وجود فوایدی همچون عایق صوت و حرارت بودن، در بدترین حالت در جریان انفجار ساختمان‌ها، تکه‌تکه شده و به صورت ذرات و الیاف بسیار ریز در هوا معلق می‌گردند، که استنشاق آن قطعاً خطرناک است!

لذا جنگ تحمیلی اخیر با نمایان ساختن ضعف‌ها و تهدیدها، نیاز کشور به بروزرسانی ضوابط فنی ساخت و ساز با نگاه محیط‌زیستی را نیز آشکار ساخت و بیش از پیش بر اهمیت این موضوع در زمان بحران افزود.

با توجه به درجه اهمیت این نخاله‌های ساختمانی، عملیات مدیریت و برداشت آوار خطرناک جنگ نیز تحت شرایط خاص، توسط مناطق شهرداری انجام شد. آوارهای جمع‌آوری‌شده به نزدیک‌ترین محل‌های موقت تعیین‌شده منتقل شدند. طبق دستورالعمل‌های ایمنی، آوارهای ناشی از انفجار تا دو ماه می‌بایست در این محل‌ها باقی مانده، تا علاوه بر عملیات ایمن‌سازی و رفع خطر توسط دستگاه‌های ذی‌صلاح، فرآیندهای قضایی بر روی آنها مانند جستجوی مدارک و اسناد و… صورت گیرد و در نهایت آوارها به دو مرکز آرادکوه یا آبعلی انتقال ‌یابند. شایان‌ذکر است که این آوارها هنوز به طور کامل به دو مرکز نام‌برده منتقل نشده‌اند و به‌گفته‌ی مسئولان، حدود ۲۰ درصد آنها جابه‌جا شده است!

علی‌ایحال زیرساخت‌های ناکافی برای بازیافت مصالح ساختمانی و ترس از استفاده از الگوهای رایج مدیریت پسماند ساختمانی و آسیب‌های رهاسازی و دفن نخاله‌های ساختمانی جنگی، زنگ خطر را برای کشور به صدا درآورده است. برخی پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که در جنگ تحمیلی سوم، در تهران به اندازه‌ی یک سال پسماند ساختمانی تولید شده است!

در این خصوص به گفته‌ی محسن قضاتلو مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران: میزان خاک و نخاله ساختمانی تولیدی شهر تهران در شرایط عادی، روزانه حدود ۲۱ هزار تن برآورد می‌شود که از این میزان، حدود ۱۳ هزار تن در مجتمع آبعلی پذیرش و روزانه حدود ۴ هزار تن بازیافت می‌شود؛ بنابراین در حال حاضر حدود ۲۰ درصد از نخاله‌های ساختمانی تولیدی شهر بازیافت می‌شود!

با این حال بازیافت و استحصال مواد از نخاله‌ها همچنان دست برتر را در میان روش‌ها دارد و تغییر نگرش و اقبال به آن (به‌چشم معادنی ارزشمند)، جهت تأمین مواد اولیه‌ی مورد نیاز، همچون تهیه‌ی شن و ماسه، به‌نحو چشم‌گیری منابع زیست‌محیطی را حفظ کرده و در کاهش قیمت تمام‌شده‌ی تولید مصالح و زمینه‌سازی اشتغال مؤثر است؛ اما از آنجایی که هر اقدام اصولی در شرایط فعلی نیازمند هزینه قابل توجه و صرف زمان‌ است و حجم انبوه نخاله‌های جنگی نیاز به پاسخ سریع دارند؛ لذا پیشنهاد می‌شود سازمان حفاظت محیط‌زیست به عنوان ناظر بر مدیریت صحیح نخاله‌های جنگی از ظرفیت‌های کنوانسیون‌هایی همچون بازل و یا کمک‌های اضطراری بین‌المللی به‌عنوان راهکاری جهت تجهیز و مدیریت حجم قابل‌توجه نخاله‌های ساختمانی جنگ با توجه به ماهیت خطرناک این مصالح، استفاده نماید.