به گزارش خبرنگار مهر، در سال‌هایی که مسئله ناترازی انرژی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصاد ایران تبدیل شده، توجه عمومی بیشتر معطوف به صنایع بزرگ، نیروگاه‌ها، ساختمان‌های اداری و شبکه انتقال است؛ اما در این میان، بخشی از مصرف‌کنندگان انرژی که به ظاهر سهمی خرد و پراکنده دارند، در مقیاس ملی به یکی از کانون‌های مهم اتلاف انرژی بدل شده‌اند: فروشگاه‌های کوچک. مغازه‌های خرده‌فروشی، سوپرمارکت‌ها، لبنیاتی‌ها، پروتئینی‌ها، قنادی‌ها، میوه‌فروشی‌ها، داروخانه‌ها و بسیاری از واحدهای صنفی مشابه، به دلیل الگوی بهره‌برداری روزمره، فرسودگی تجهیزات، ضعف نگهداری، محدودیت سرمایه‌گذاری و نبود مدیریت مصرف، در عمل با سطحی از هدررفت انرژی مواجه‌اند که گاه از بسیاری از واحدهای بزرگ‌تر نیز شدیدتر است.

اگرچه مصرف هر واحد صنفی کوچک به تنهایی ممکن است چندان قابل توجه به نظر نرسد، اما وقتی هزاران و بلکه صدها هزار فروشگاه کوچک در سراسر کشور را کنار هم قرار دهیم، ابعاد مسئله کاملاً تغییر می‌کند. این واحدها در مجموع، سهم قابل اعتنایی از مصرف برق شهری را به خود اختصاص می‌دهند؛ آن هم در ساعاتی که شبکه برق با اوج بار مواجه است. بخش زیادی از این مصرف، نه به دلیل نیاز واقعی، بلکه بر اثر اتلاف، استفاده از تجهیزات کم‌بازده و عادت‌های نادرست بهره‌برداری رخ می‌دهد. به همین دلیل، کارشناسان انرژی معتقدند یکی از کم‌هزینه‌ترین و در عین حال سریع‌ترین مسیرهای کاهش فشار بر شبکه برق، اصلاح الگوی مصرف در فروشگاه‌های کوچک است.

تجهیزات قدیمی؛ موتور پنهان هدررفت انرژی

نخستین و شاید مهم‌ترین دلیل هدررفت بالای انرژی در فروشگاه‌های کوچک، استفاده گسترده از تجهیزات قدیمی و کم‌بازده است. بسیاری از این واحدها سال‌هاست از یخچال‌ها، فریزرها، کولرها و سیستم‌های روشنایی استفاده می‌کنند که در زمان خرید نیز شاید فناوری چندان پیشرفته‌ای نداشته‌اند و اکنون با گذشت زمان، راندمان آن‌ها بیش از پیش کاهش یافته است. در یک سوپرمارکت کوچک، یخچال‌های ایستاده نوشیدنی، فریزرهای بستنی، یخچال لبنیات، سیستم روشنایی ویترین و تهویه مطبوع، به‌صورت هم‌زمان و تقریباً بدون وقفه در حال کار هستند. اگر این تجهیزات فرسوده باشند، میزان مصرف برق به شکل قابل توجهی از حد استاندارد بالاتر می‌رود.

تجهیزات قدیمی معمولاً از کمپرسورهای پرمصرف‌تر استفاده می‌کنند، عایق‌بندی ضعیف‌تری دارند و کنترل دمای آن‌ها نیز دقیق نیست. در نتیجه، دستگاه ناچار است برای حفظ دمای مورد نظر، زمان بیشتری روشن بماند. این وضعیت به‌ویژه در فصل گرما تشدید می‌شود؛ زمانی که دمای محیط بالا می‌رود و سیستم سرمایشی برای جبران اتلاف، بیشتر کار می‌کند. از این منظر، فرسودگی تجهیزات تنها یک مسئله فنی نیست، بلکه مستقیماً به افزایش هزینه‌های برق و تشدید ناترازی شبکه منجر می‌شود.

نگهداری نامناسب؛ هزینه‌ای که دیده نمی‌شود

مسئله مهم دیگر، ضعف در نگهداری و سرویس دوره‌ای تجهیزات است. در بسیاری از فروشگاه‌های کوچک، رسیدگی به تجهیزات تنها زمانی انجام می‌شود که دستگاه دچار خرابی آشکار شود. این در حالی است که بخش مهمی از اتلاف انرژی، قبل از خرابی کامل و در مرحله افت تدریجی عملکرد اتفاق می‌افتد. به عنوان مثال، اگر کندانسور یخچال‌ها به‌موقع تمیز نشود، گرد و غبار انباشته‌شده بر روی آن مانع تبادل مناسب حرارت می‌شود و کمپرسور مجبور است زمان بیشتری کار کند. همین مسئله در ظاهر ساده، می‌تواند مصرف انرژی را به شکل معناداری افزایش دهد.

در مورد سیستم‌های تهویه نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. فیلترهای کثیف، کانال‌های نامناسب، نشتی گاز مبرد، خرابی ترموستات و تنظیمات نادرست دما، همگی عواملی هستند که بازدهی را کاهش می‌دهند. بسیاری از صاحبان مغازه‌ها به دلیل مشغله کاری، کمبود نقدینگی یا آگاهی محدود، سرویس منظم تجهیزات را هزینه اضافی تلقی می‌کنند؛ در حالی که این بی‌توجهی در نهایت به پرداخت مداوم قبض‌های سنگین‌تر برق و استهلاک سریع‌تر دستگاه‌ها منجر می‌شود.

چیدمان نامناسب و عایق‌بندی ضعیف

فروشگاه‌های کوچک معمولاً در فضاهایی فعالیت می‌کنند که از ابتدا با نگاه تخصصی به بهره‌وری انرژی طراحی نشده‌اند. در بسیاری از موارد، مغازه در ساختمانی قدیمی مستقر است و اولویت اصلی در آن، استفاده حداکثری از فضا برای نمایش و فروش کالا بوده، نه مدیریت مصرف انرژی. به همین دلیل، چیدمان داخلی اغلب به گونه‌ای است که اتلاف انرژی را تشدید می‌کند. قرار گرفتن یخچال‌ها در مجاورت نور مستقیم خورشید، نصب فریزرها در کنار درب ورودی، یا استفاده از تجهیزات گرمازا در نزدیکی سیستم‌های سرمایشی، نمونه‌هایی از این طراحی ناکارآمد است.

از سوی دیگر، عایق‌بندی ضعیف دیوارها، سقف‌ها و درب‌ها سبب می‌شود تبادل حرارتی میان داخل و بیرون فروشگاه به‌راحتی انجام شود. در ماه‌های گرم سال، ورود هوای داغ از درب باز مغازه یا پنجره‌های نامناسب، بار سرمایشی را افزایش می‌دهد. در زمستان نیز خروج هوای گرم به معنای کارکرد بیشتر وسایل گرمایشی است. این وضعیت در فروشگاه‌هایی که به دلیل جذب مشتری، درب آن‌ها برای ساعت‌های طولانی باز می‌ماند، شدیدتر است. در واقع، بخشی از انرژی مصرفی این مغازه‌ها نه صرف ایجاد آسایش یا نگهداری کالا، بلکه عملاً صرف جبران اتلاف ناشی از ساختار نامناسب فضا می‌شود.

روشنایی پرمصرف؛ اتلافی فراتر از تصور

روشنایی یکی دیگر از بخش‌های مهم مصرف انرژی در فروشگاه‌های کوچک است. بسیاری از مغازه‌ها برای جلب توجه مشتری، از تعداد زیادی لامپ، نورافکن و روشنایی ویترینی استفاده می‌کنند. اگر این روشنایی بر پایه لامپ‌های قدیمی و پرمصرف باشد، هم مصرف برق بالا می‌رود و هم حرارت اضافی تولید می‌شود؛ حرارتی که خود بار بیشتری بر سیستم سرمایشی تحمیل می‌کند. به عبارت دیگر، یک سیستم روشنایی ناکارآمد نه تنها مستقیم برق مصرف می‌کند، بلکه به‌طور غیرمستقیم نیز موجب افزایش مصرف می‌شود.

در سال‌های اخیر، استفاده از چراغ‌های LED تا حدی گسترش یافته، اما هنوز در بسیاری از فروشگاه‌های کوچک، لامپ‌های فلورسنت قدیمی، مهتابی‌های فرسوده یا حتی منابع نوری پرمصرف‌تر به کار گرفته می‌شود. افزون بر این، فرهنگ خاموش کردن روشنایی‌های غیرضروری نیز چندان جدی گرفته نمی‌شود. در ساعات کم‌مشتری، زمان استراحت یا حتی در روزهایی که نور طبیعی کافی وجود دارد، چراغ‌ها با همان شدت و تعداد روشن می‌مانند. این موضوع در مقیاس یک مغازه شاید ناچیز به نظر برسد، اما در سطح گسترده صنوف، رقم قابل توجهی از اتلاف انرژی را شکل می‌دهد.

سرمایش و گرمایش نامتناسب با نیاز واقعی

بسیاری از فروشگاه‌های کوچک، سیستم سرمایش یا گرمایش خود را نه بر مبنای محاسبه دقیق نیاز، بلکه با معیارهای تجربی، توصیه‌های غیرتخصصی یا محدودیت بودجه انتخاب می‌کنند. در برخی موارد، دستگاهی با ظرفیت بالاتر از نیاز واقعی نصب می‌شود. این تصور وجود دارد که هرچه توان دستگاه بیشتر باشد، عملکرد بهتر خواهد بود؛ حال آنکه سیستم‌های بزرگ‌تر از ظرفیت، معمولاً با خاموش و روشن شدن مکرر، مصرف بالاتر و استهلاک بیشتر همراه‌اند. در مقابل، اگر ظرفیت دستگاه کمتر از حد نیاز باشد، تجهیزات مجبور می‌شوند به‌طور مداوم و با فشار بالا کار کنند که آن هم مصرف را افزایش می‌دهد.

در مغازه‌هایی که چندین منبع سرمایشی هم‌زمان فعال‌اند—مانند یخچال، فریزر و کولر—نبود توازن میان این تجهیزات و شرایط محیطی می‌تواند به اتلاف بیشتر منجر شود. نمونه روشن آن، فروشگاهی است که هم‌زمان درب ورودی را باز نگه می‌دارد، کولر را روی پایین‌ترین دما تنظیم می‌کند و یخچال‌های روباز نیز در فضای داخلی دارد. در چنین وضعی، دستگاه‌ها عملاً در حال رقابت با شرایط نامطلوب محیط هستند و انرژی فراوانی صرف می‌شود بی‌آنکه بهره‌وری لازم حاصل شود.

ساعات کاری طولانی و مصرف بی‌وقفه

ویژگی دیگر فروشگاه‌های کوچک، ساعات کاری طولانی است. بسیاری از این واحدها از صبح زود تا نیمه‌شب فعال‌اند و برخی، به‌ویژه در مناطق پرتردد، تقریباً بدون تعطیلی کار می‌کنند. این الگوی فعالیت باعث می‌شود تجهیزات سرمایشی، روشنایی و گاه سیستم‌های صوتی و الکترونیکی، ساعات بسیار بیشتری نسبت به مصارف خانگی یا اداری روشن باشند. طبیعی است که هرچه زمان کارکرد بیشتر شود، احتمال بروز اتلاف ناشی از تنظیمات نادرست یا عملکرد ناکارآمد نیز افزایش می‌یابد.

نکته مهم آن است که در فروشگاه‌های کوچک معمولاً برنامه مشخصی برای مدیریت بار در ساعات اوج مصرف وجود ندارد. برخلاف برخی مراکز بزرگ که می‌توانند بخشی از مصرف خود را زمان‌بندی کنند یا در ساعات پیک کاهش دهند، واحدهای خرد به دلیل شیوه فعالیت و نبود ابزار کنترلی، معمولاً در تمام ساعات با الگوی تقریباً یکسانی انرژی مصرف می‌کنند. این مسئله فشار مضاعفی بر شبکه وارد می‌کند، به‌ویژه در فصل تابستان که اوج مصرف برق با ساعات کاری و نیاز سرمایشی این واحدها هم‌زمان می‌شود.

نبود نظام مدیریت انرژی در واحدهای صنفی خرد

فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای و مراکز تجاری مدرن معمولاً از سامانه‌های نظارت و کنترل مصرف انرژی بهره می‌برند. آن‌ها می‌توانند مصرف بخش‌های مختلف را پایش کنند، خرابی‌ها را زودتر تشخیص دهند و با تحلیل داده‌ها، الگوی بهره‌برداری را اصلاح کنند. اما در فروشگاه‌های کوچک چنین امکانی تقریباً وجود ندارد. صاحب مغازه اغلب تنها در زمان مشاهده قبض برق یا خرابی دستگاه متوجه افزایش مصرف می‌شود؛ آن هم بدون اینکه دقیقاً بداند علت اصلی چیست.

نبود کنتورهای هوشمند، فقدان آموزش‌های تخصصی برای اصناف و فاصله گرفتن سیاست‌های بهینه‌سازی از واحدهای خرد، سبب شده این بخش عملاً از چرخه مدیریت مصرف کنار بماند. در نتیجه، مشکلات کوچک و قابل حل، برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه پیدا می‌کند. این در حالی است که بخش مهمی از اتلاف انرژی در این واحدها با اقداماتی ساده مانند تنظیم صحیح دما، سرویس به‌موقع، تعویض روشنایی و اصلاح چیدمان قابل کنترل است.

محدودیت مالی؛ مانع اصلی نوسازی

یکی از ریشه‌ای‌ترین دلایل تداوم هدررفت انرژی در فروشگاه‌های کوچک، محدودیت مالی برای نوسازی تجهیزات است. بسیاری از کسبه با حاشیه سود محدود فعالیت می‌کنند و در شرایط تورمی، اولویت آن‌ها حفظ گردش روزانه کسب‌وکار است. در چنین وضعی، خرید یک یخچال کم‌مصرف جدید، تعویض کولر فرسوده یا اصلاح عایق‌بندی مغازه، به‌عنوان سرمایه‌گذاری بلندمدت دیده نمی‌شود، بلکه هزینه‌ای سنگین و فوری تلقی می‌شود که از توان مالی آن‌ها خارج است.

به همین دلیل، مغازه‌دار ترجیح می‌دهد با دستگاه قدیمی تا زمانی که کاملاً از کار نیفتاده، ادامه دهد. اما همین انتخاب، هزینه پنهانی را به‌صورت ماهانه بر قبض برق تحمیل می‌کند و در سطح ملی نیز بار قابل توجهی بر شبکه انرژی می‌گذارد. کارشناسان معتقدند اگر سیاست‌های تشویقی مانند وام کم‌بهره، مشوق تعویض تجهیزات فرسوده یا تعرفه‌های ترجیحی برای نوسازی در نظر گرفته شود، بسیاری از اصناف کوچک آماده حرکت به سمت بهره‌وری بیشتر خواهند بود.

راهکارها؛ از آموزش تا سیاست‌گذاری

برای کاهش هدررفت انرژی در فروشگاه‌های کوچک، مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان لازم است. در سطح واحد صنفی، آموزش و آگاه‌سازی نقش کلیدی دارد. بسیاری از کسبه اگر بدانند با چند تغییر ساده می‌توانند هم هزینه برق را کاهش دهند و هم عمر تجهیزات را افزایش دهند، از این اقدامات استقبال خواهند کرد. سرویس منظم یخچال و کولر، استفاده از روشنایی LED، نصب درب برای یخچال‌های روباز، تنظیم درست دمای وسایل، بستن درب مغازه در زمان استفاده از کولر و بهبود چیدمان تجهیزات، از جمله راهکارهای فوری و کم‌هزینه است.

در سطح سیاست‌گذاری نیز لازم است اصناف خرد در برنامه‌های بهینه‌سازی انرژی به‌طور جدی دیده شوند. ارائه تسهیلات برای خرید تجهیزات کم‌مصرف، اجرای طرح‌های تشویقی برای تعویض وسایل فرسوده، آموزش از طریق اتحادیه‌های صنفی و توسعه ابزارهای پایش مصرف، می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد. تجربه بسیاری از کشورها نشان داده که اصلاح مصرف در واحدهای کوچک، به دلیل تعداد زیاد و پراکندگی آن‌ها، اگرچه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق است، اما در مجموع می‌تواند نتایج سریع و قابل توجهی به همراه داشته باشد.

فروشگاه‌های کوچک به این دلیل بیشترین هدررفت انرژی را دارند که در تقاطع چند ضعف ساختاری قرار گرفته‌اند: تجهیزات قدیمی، نگهداری ناکافی، طراحی نامناسب، روشنایی پرمصرف، ساعات کاری طولانی، نبود نظام مدیریت انرژی و ناتوانی مالی برای نوسازی. هر یک از این عوامل به تنهایی می‌تواند مصرف را بالا ببرد، اما اجتماع آن‌ها در فضای محدود و پرکار فروشگاه، اتلاف را به سطحی جدی می‌رساند. بنابراین، نگاه به این واحدها نباید صرفاً از زاویه مصرف‌کنندگان خرد باشد؛ بلکه باید آن‌ها را بخشی مهم از مسئله و در عین حال بخشی مهم از راه‌حل ناترازی انرژی در کشور دانست.